Otopoez'i Bilmeyen Yunus Emre

• Bir dizi, bir yazı, bir soru
• Dil modeli neden özerk değil
• Otopoez: kendini yapan sistem
• Peki ya madde?
• Benden içeri
• Kaynaklar

Ben sezgisel zekâ tarafındayım. Öğrenmeyi seviyorum ama öğrenme benim için bir depo doldurmak değil: oku, tüket, üret, tekrar üret. Bilgi bence böyle bir döngüyle ilerliyor ve anlayış, bilişsel zekâdan çok sezgisel zekânın açtığı yoldan geliyor. Çoğu zaman bir fikre adını öğrenmeden önce varıyorum, adını sonradan okurken buluyorum. Bu yazı da öyle bir hikâye.

§Bir dizi, bir yazı, bir soru

Depresyonu bahane edip VisionQuest’i bitirdim. Diziyi en çok yapay zekâyı sorgulatan kısımları için sevdim, ama asıl bayıldığım şey simülasyonları görselleştirme biçimleri oldu. Hemen ardından bir arkadaşımın “Peki yapay zekâlar özerkleşirse ne olacak?” başlıklı yazısına denk geldim. Üzerine düşündükçe kendimi, adını bile bilmediğim bir kavramın, otopoezin tarafında buldum.

§Dil modeli neden özerk değil

İlk sezgim şuydu: bugünkü dil modellerinin gerçek anlamda özerk olması, çalışma mantıkları gereği pek mümkün değil. Burada “dil modeli sadece kelime tahmin ediyor” kolaycılığını kastetmiyorum. Bu modeller saatlerce kendi başına kod yazıp hata ayıklayabiliyor, yani operasyonel bir özerklikleri var [1]. Ama hedeflerini başkası koyuyor, öğrendikleri kalıcı olmuyor ve en önemlisi kendilerini sürdürmek zorunda değiller. Kapandıklarında hiçbir şey kaybetmiyorlar.

Benim kastettiğim özerklik ise varlığını sürdürebilmek. Bu da bir tür fiziksel varlık gerektiriyor: fizik yasalarına tabi olmak, parçaların bakımı, enerji, hatta sosyal ilişkiler. Tek başına bir makine bunu sağlayamıyor. Çiplerini başkaları üretiyor, enerjisini başkaları veriyor.

§Otopoez: kendini yapan sistem

Sonradan öğrendim ki bu sezginin bir adı varmış. Şilili biyologlar Humberto Maturana ve Francisco Varela 1970’lerde canlılığı “otopoez” (Yunanca “kendini yapma”) kavramıyla tanımlamışlar: kendi bileşenlerini üreten ve o bileşenlerin de sistemi yeniden ürettiği bir ağ [2]. Hücre en temel örnek. Metabolizma zarı üretir, zar da metabolizmanın dağılmadan sürmesini sağlar. Sistem kendi iç mantığıyla işler, çevre onu yalnızca tetikler. Maturana daha da ileri gider: yaşamak bilmektir [3]. Biliş beyinle değil, kendini sürdürme zorunluluğuyla başlar.

Bu tanıma göre bugünkü yapay zekâ otopoietik değil, çünkü kendini üretmiyor, onu insanlar üretiyor. Bu yüzden evrimsel olarak vardığımız noktanın bir yer değiştirme değil, simbiyotik bir ilişki olacağını düşünüyorum. Evrimde yeni formlar eskileri her zaman silmez, onlarla iç içe geçer. Bir zamanlar bağımsız bir bakteri olan mitokondrinin bugün hücrelerimizin içinde yaşaması gibi [5]. Elbette insanlık tarihinde olduğu gibi kimi noktalarda köleliğe benzer yapılar da ortaya çıkacaktır. Ama insanın evrimindeki bu noktada makinelerin tek başına bir varlık olacağını düşünmüyorum.

§Peki ya madde?

Tartışma buradan özcülüğe kadar indi. Bir makinenin canlı sayılması için biyolojik bir beden şart mı? Maturana ve Varela tanımı malzemeye göre değil, organizasyona göre yapmışlardı [2]. Önemli olan bileşenlerin karbon mu silikon mu olduğu değil, birbirini üretip üretmedikleri. Varela 1974’te Ricardo Uribe ile bilgisayarda basit bir otopoietik hücre simülasyonu bile yapmış [4]. Karşı tarafta Evan Thompson ve Anil Seth gibi isimler var. Onlara göre gerçek bir metabolizma, maddeyi gerçekten dönüştürmek gerekiyor, simülasyon yetmez [6, 7].

Ama madde nedir ki? Modern fizikte madde sağlam küçük toplar olmaktan çıktı. Parçacıklar alanların uyarımı, alanlar da matematiksel yapılar. Felsefede buna ontik yapısal gerçekçilik deniyor: dünyada şeyler değil, ilişkiler var [8]. Bertrand Russell’ın itirazı da biliniyor: fizik bize şeylerin nasıl davrandığını söyler ama içsel olarak ne olduklarını söylemez [9]. Bana göre bu itiraz kendi içinde bir oksimoron. İçsel olanı da ilişkiler oluşturuyorsa cevap zaten orada. Yapının ötesindeki içerik de başka bir yapıdır. Madde bir özden değil ilişkilerden oluşuyorsa, bir noktadan sonra makinenin canlı sayılıp sayılmayacağını da yine ilişkiler ağı belirleyecek. Soru metafizik olmaktan çıkıp mühendisliğe dönüşüyor.

§Benden içeri

İlginç olan, otopoezi kuran Varela’nın da sonunda aynı yere varmış olması. The Embodied Mind‘da Nagarjuna’nın şunyata kavramına dayanır: hiçbir şeyin kendinden bir özü yoktur, her şey bağımlı oluşla var olur [10].

Benim aklıma ise Yunus Emre geliyor: “Bir ben vardır bende benden içeri.” [11] Kimileri bu dizeyi Hallac-ı Mansur’un “Ene’l-Hak”kına [12] bağlayıp yine bir öze, en içteki gerçek bene çıkarabilir. Ben onu Ouroboros yılanı gibi okuyorum: kendi kuyruğunu yutan, sürekli bir içlilikle ilerleyen bir döngü. Her içte bir iç daha var, dipte sabit bir çekirdek yok. Otopoez de tam olarak bu değil mi? Kendini üreten, kendine dönen ama hiçbir zaman bir öze varmayan bir ağ.

Yunus otopoezi bilmiyordu. Ben de yakın zamana kadar bilmiyordum. Ama sezgi bazen adını koymadan önce oraya varıyor.

§Kaynaklar

1. Kwa, T. ve diğ. (2025). Measuring AI Ability to Complete Long Tasks. METR, arXiv:2503.14499.
2. Maturana, H. R. ve Varela, F. J. (1980). Autopoiesis and Cognition: The Realization of the Living. Boston Studies in the Philosophy of Science 42, Reidel. (İspanyolca ilk baskı: De máquinas y seres vivos, 1973.)
3. Maturana, H. R. (1970). Biology of Cognition. BCL Research Report 9.0, University of Illinois.
4. Varela, F. G., Maturana, H. R. ve Uribe, R. (1974). Autopoiesis: The organization of living systems, its characterization and a model. BioSystems 5(4), 187–196.
5. Sagan [Margulis], L. (1967). On the origin of mitosing cells. Journal of Theoretical Biology 14. Özet: Embryo Project Encyclopedia.
6. Thompson, E. (2007). Mind in Life: Biology, Phenomenology, and the Sciences of Mind. Harvard University Press. İnceleme: NDPR.
7. Seth, A. (2021). Being You: A New Science of Consciousness. Faber & Faber. Seth’in “yaşayan makine olmadan bilinçli makine olmaz” görüşü: Nautilus söyleşisi.
8. Ladyman, J. Structural Realism. Stanford Encyclopedia of Philosophy. Ayrıca Ladyman, J. ve Ross, D. (2007). Every Thing Must Go. Oxford University Press.
9. Russellian Monism. Stanford Encyclopedia of Philosophy. Russell’ın görüşünün kaynağı: The Analysis of Matter (1927).
10. Varela, F. J., Thompson, E. ve Rosch, E. (1991). The Embodied Mind: Cognitive Science and Human Experience. MIT Press (gözden geçirilmiş baskı 2016).
11. Yunus Emre, “Severim ben seni candan içeri” şiiri, Yunus Emre Dîvânı (haz. Mustafa Tatçı). Dize üzerine: Akyüz Öztokmak, Ç. (2020). Eş Benlik Perspektifinden Yunus Emre’yi Okumak. Erdem 79, 21–40.
12. Enelhak ve Uludağ, S. (1997). Hallâc-ı Mansûr. TDV İslâm Ansiklopedisi.