• Aankondigingswetgeving
• Voorbeelden uit Europa
• Rechtszekerheid op de helling
• Oorzaken
• Naar een nieuwe aanpak
• Ook overbodig
• Rechtszekerheid: een fundament van de democratie

§Aankondigingswetgeving

Consensus bouwen is moeilijk. Een hele samenleving mobiliseren is nog moeilijker. Toch lijkt politiek leiderschap een nieuwe methode te hebben gevonden: wetten stemmen die vooral doelstellingen aankondigen, zonder duidelijkheid over de weg ernaartoe.

Politici bepalen vaak het wat, maar weten zelden het hoe.

§Voorbeelden uit Europa

Een bekend voorbeeld is net zero 2050. De doelstelling om de Europese afhankelijkheid van fossiele import af te bouwen is legitiem en intussen wettelijk verankerd. Op basis daarvan volgde onder meer de ETS2-wetgeving (mei 2023), die met ruime meerderheden in het Europees Parlement werd aangenomen.

Maar wanneer de uitvoering dichterbij komt, blijkt het draagvlak fragiel. Volgens berichtgeving in de Financial Times twijfelen enkele lidstaten nu al of ze ETS2 wel willen invoeren. Vanaf 2027 dreigt die wet immers een zware belastingdruk op burgers en bedrijven te leggen. Ook het verbod op fossiele wagens, in 2022 goedgekeurd, staat opnieuw ter discussie.

Tegelijk werkt het Europees Parlement aan een nieuwe doelstelling 2040. Een ambitie die volgens de Europese Commissie zelf cumulatief tot 1% van het 2040 BNP kan kosten.

(in de grafiek hierboven is S1 het “lineaire” pad naar net zero 2050 - dus ongeveer 2 à 3% minder uitstoot per jaar - S3 is het versnelde pad voorstel van de Europese Commissie - 2040 doel van minus 90% t.o.v. 1990)

§Rechtszekerheid op de helling

We hebben er belang bij vooruitgangsoptimist te zijn - en doomdenken is in deze context niet constructief.

Toch stelt zich de vraag of die aankondigingswetten standhouden. ETS2 weten we pas op 1 januari 2027. De 2040-doelstelling pas in… 2040. Intussen blijven burgers en bedrijven met onzekerheid zitten.

Inderdaad, rationele burgers en bedrijven moeten nu niet meer kijken naar wat de wet voorschrijft om hun investeringsbeslissingen te evalueren, maar zelf evalueren of de aankondigingswet stand houdt of inschatten in welke mate de aankondigingswet uitgesteld wordt.

Wie de aankondigingswet als definitief beschouwt, loopt het risico overbodige of te dure investeringen te doen. Wie afwacht, vertraagt de transitie. Zo ondermijnt politiek haar eigen geloofwaardigheid.

Wanneer wetten nog voor ze uitgevoerd worden alweer in vraag gesteld of uitgesteld worden, verliezen ze hun bindende kracht. Dat holt de rechtsstaat uit. En zonder stabiele rechtsstaat verzwakt ook de democratie.

§Oorzaken

De oorzaken zijn veelzijdig:

• het complexe proces van Europese besluitvorming - don’t let perfect be the enemy of good;
• nationale partijen die te weinig verbonden zijn met wat in Brussel beslist wordt;
• een pers die pas wakker schiet wanneer wetten tastbaar worden;
• en politici die teveel vertrouwen hebben in de bureaucratie die Europa is geworden.

§Naar een nieuwe aanpak

Wat we nodig hebben, is wetgeving die niet alleen ambities uitspreekt, maar ook concreet maakt hoe ze haalbaar zijn. Wetgeving die realistisch is, getoetst aan breed draagvlak en transparant in kosten en baten.

Dat vraagt om:

• een politiek die opnieuw de regie neemt, in plaats van de bureaucratie;
• verantwoordelijke politici, partijen en media die ook aandacht hebben voor abstracte, maar impactvolle dossiers;
• en een samenleving die betrokken wordt, bijvoorbeeld via directe digitale democratie.

§Ook overbodig

Aankondigingswetging is in veel gevallen ook gewoon overbodig: om ETS2 in te voeren is helemaal geen doelstellingswetgeving nodig - en ETS2 in combinatie met het verwijderen van de belastingen uit de elektriciteitsfactuur zorgt ervoor dat geen enkele burger of bedrijf nog fossiel zou willen verwarmen of rijden - het zou gewoon veel goedkoper zijn om te elektrificeren (als de belasting uit de elektriciteitsfactuur zou gehaald zijn).

§Rechtszekerheid: een fundament van de democratie

Vooruitgang vereist optimisme, geen doemdenken. Maar vooruitgang vraagt ook stabiliteit. Als wetgeving een vrijblijvende aankondiging blijft, verdwijnt rechtszekerheid. En zonder rechtszekerheid verliest de democratie haar fundament.

Daarom moeten we wetten maken die meer zijn dan intenties: ze moeten richting geven én zekerheid bieden. Alleen zo blijft politiek geloofwaardig.