Waardenparadigma’s: De drijvende krachten achter onze toekomst

De toekomst is geen vaststaand doel

De toekomst is een veranderend landschap dat gevormd wordt door onze percepties, verhalen en acties. Hoe we ons morgen voorstellen, beïnvloedt de keuzes die we vandaag maken en stuurt zo subtiel de loop van de geschiedenis. Science fiction, speculatief ontwerp en worldbuilding zijn niet alleen creatieve oefeningen, het zijn instrumenten om mogelijkheden te verkennen, ideeën te testen en zelfs de zaden van echte verandering te planten.

In mijn eerdere artikelen, Toekomstplanten en Toekomsten: meervoud én werkwoord, onderzocht ik hoe fictie de werkelijkheid vormgeeft en hoe we kunnen navigeren door de onbepaaldheid van meerdere toekomsten. In mijn nieuwe artikel Tending Ambitopias op Substack ga ik verder waar de vorige eindigden. Hier ga ik dieper in op waardenparadigma’s, ambitopische science-fiction en hoe ik deze concepten heb toegepast in mijn werk met filmmaker Emilia Tapprest voor Liminal Vision.

Schijnbaar verenigde bewegingen splitsen na verloop van tijd uiteen vanwege verborgen waardentegenstellingen. Klimaatactie begint als gemeenschappelijk doel maar versplintert zodra concrete keuzes gemaakt moeten worden, waardoor onderliggende waardenverschillen zichtbaar worden.

De tuin van mogelijkheden: Van inzicht naar actie

In mijn onderzoeksproject Embodied Ambitopias gebruiken Emilia en ik zelf het concept van waardenparadigma’s om fictionele toekomvisies in te beelden en om ze met elkaar te vergelijken. In plaats van één “juiste” visie of richting voor te schrijven, bieden we een speelveld van mogelijke ambitopische toekomsten – hoopvol en haalbaar, maar gedreven door behoorlijk verschillende waardenparadigma’s.

1. Dolphin Waves: Ludified Surveillance Capitalism: een samenleving waarin “spel” “werk” heeft vervangen als economisch fundament. In deze wereld genereren mensen waarde door simpelweg te spelen en plezier te hebben, terwijl hun bewegingen, emoties en interacties continu worden vastgelegd als trainingsdata voor AI-systemen. Luxueuze speel-campussen vormen de fysieke manifestatie van een economie waarin lichamelijke expressie en entertainment zijn getransformeerd tot waardevolle grondstoffen. De kernvraag: als ‘economische participatie’ synoniem wordt met ‘spel’, zou dat vrijheid betekenen, of is het gewoon een aangenamere vorm van extractie?
2. Dragonfly: Posthumanist Ecosystem Design: een post-democratische samenleving waarin bestuur is gemodelleerd naar ecologische principes. AI-systemen bemiddelen tussen verschillende soorten – mensen, dieren, planten en ecosystemen – als volwaardige belanghebbenden. Geavanceerde technologieën voor soort-overschrijdende communicatie, alomtegenwoordige omgevingssensoren en ecologische monitoring zijn samengevloeid in een governance-model waarin besluitvorming niet langer een exclusief menselijk privilege is. In plaats daarvan wordt het een co-creatie tussen mensen, AI en de natuur, gericht op harmonie en duurzame integratie, waarbij data niet primair economische waarde heeft maar dient als fundament voor het oplossen van collectieve uitdagingen. De kernvraag: Als AI-gestuurde governance langetermijn-duurzaamheid en ecologische harmonie oplevert, rechtvaardigt dit dan het herzien van menselijke autonomie als centraal principe?
3. Project Gecko: Embodied Liquid Democracy: een gedecentraliseerd netwerk van ecodorp-achtige gemeenschappen waar liquid democracy via protocollen die geworteld zijn in het lichaam zelf. Geïnspireerd door inzichten uit trauma-healing en bewegingstherapie, vertrekt Project Gecko vanuit het principe dat diepgaande maatschappelijke transformatie niet van bovenaf kan worden opgelegd, maar via lichamelijke ervaringen moet worden verankerd. Oude bewegingspraktijken zijn verweven met nieuwe technologie, waarbij participatie in besluitvorming verloopt via belichaamde protocollen en bewuste dans. Digitale interacties worden fundamenteel gekoppeld aan fysieke handelingen, waardoor de wijsheid van het lichaam wordt erkend als essentiële bron van collectieve intelligentie. De kernvraag: Kan een democratie die geworteld is in lichamelijke wijsheid en gedeelde fysieke ervaring een diepere vorm van gemeenschap en ecologisch bewustzijn cultiveren dan systemen die voornamelijk op abstracte, cognitieve interacties zijn gebaseerd?

Filmbeelden van Dolphin Waves (links), Dragonfly (midden) en Project Gecko (rechts). De film die Emilia en ik hebben gemaakt naar aanleiding van het onderzoek, nodigt je uit om deze werelden te ervaren. Film kan een goede manier zijn om mogelijke toekomsten “voelbaar” te maken. (Met dank aan nvisible.studio)

We hopen dat concrete, “terugspelbare” toekomstbeelden zoals deze, kunnen gaan fungeren als kompaspunten op een mistige zee van mogelijkheden. Net zoals zeevaarders vroeger navigeerden op vuurtorens en sterrenbeelden, bieden deze toekomstbeelden referentiepunten om hedendaagse ontwikkelingen mee te duiden. Dystopische science-fiction klassiekers als 1984, Brave New World en The Terminator hebben lang als waarschuwingsbakens gediend, maar we hebben dringend behoefte aan hoopvollere alternatieven die verder gaan dan alleen kritiek - alternatieven die ook concrete paden voorwaarts verlichten.

Zoals ik beschreef in Toekomstplanten, is de toekomst als een tuin die verzorgd moet worden. Sommige ideeën ontkiemen snel in de huidige omstandigheden; andere hebben andere voorwaarden of veel extra aandacht nodig om te gedijen. De vraag is niet alleen welke toekomsten mogelijk zijn, maar welke we actief willen cultiveren.

Benieuwd naar meer? Volg me op Substack voor meer van dit soort ideeën en hoe ze kunnen worden toegepast in je werk en organisatie.